ཀྲུང་གུང་ཀྲུང་དབྱང་གཞུང་དོན་ཐིང་དང་རྒྱལ་སྲིད་སྤྱི་ཁྱབ་ཁང་གཞུང་དོན་ཐིང་གིས། 《གྲོང་གསེབ་བཅོས་སྐྱོང་ལ་ཤུགས་སྣོན་དང་ལེགས་སུ་གཏོང་རྒྱུའི་སྐོར་གྱི་མཛུབ་ཁྲིད་བསམ་འཆར》བཀྲམ་པ། ཞི་ཅིན་ཕིང་གིས་ཅིན་ཀྲེང་ཨེན་དང་གྲོས་མོལ་གནང་བ། ཞི་ཅིན་ཕིང་ཅིན་ཀྲེང་ཨེན་གྱིས་བཤམས་པའི་དགའ་བསུ་ཞུ་བའི་གསོལ་སྟོན་ལ་ཕེབས་པ། ལི་ཁེ་ཆང་གིས་ཨོ་སི་ཁྲུ་རི་ཡའི་ཙུང་ལི་ཁུའུ་ཨར་ཚི་དང་གྲོས་མོལ་མཛད། པདྨ་ཚེ་བརྟན་དང་ཁོའི《ལག་དམར》ཅེས་པའི་གློག་བརྙན་དེ་རྒྱལ་ཡོངས་ནས་དངོས་སུ་བསྟན། འཛམ་གླིང་ཐོག་གི་ས་བབ་མཐོ་ཤོས་ཀྱི་ཕུག་ལམ་རིང་ཤོས་སུ་རླངས་འཁོར་ཤར་གཏོང་ཐུབ་པ། སྐབས་གཉིས་པའི་རྒྱུད་གཅིག་ལམ་གཅིག་གི་རྒྱལ་སྤྱིའི་མཉམ་ལས་མཐོ་རིམ་གླེང་སྟེགས་ཀྱི་སྒྲོག་སྒོར་དབུ་ཚོགས་འཚོགས་པ་དང་། ཞི་ཅིན་ཕིང་གིས་གཙོ་སྐྱོང་གནང་བ་མ་ཟད་ཤིས་ཚིག་གནང་བ། ཞི་ཅིན་ཕིང་གིས་དབྱི་ཊ་ལིའི་ཙུང་ལི་ཁུང་ཐེ་དང་མཇལ་འཛོམས་གནང་བ། “རྒྱུད་གཅིག་ལམ་གཅིག”གི་སྐོར་གླེང་སྐབས་བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་ཀྱིས་ཅི་ཟེར་རམ། བོད་ལྗོངས་ཀྱི་དགེ་འདུན་པ་བཅུ་གཉིས་ལ་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་དགེ་ལུགས་པའི་ཆེས་མཐོའི་མཚན་གནས་དགེ་བཤེས་ལྷ་རམས་པ་ཐོབ།
ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་དྲ་བ། > རྩོམ་རིག > དཔྱད་རྩོམ།
རྒྱ་བོད་བཀའ་བསྟན་ལས་ཚད་མ་རིག་པའི་གཞུང་དང་དེའི་ཕན་ཚུན་ཁ་སྐོང་ཞིབ་འཇུག
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་བོད་རྒྱ་བཀའ་བསྟན་དུ་ཡོད་པའི་ཚད་མ་རིག་པའི་སྐོར་གྱི་བསྟན་བཅོས་དང་དེའི་རིགས། བམ་ཚད་ལོ་ཚིགས།མཛད་པ་པོ་དང་ལོ་ཙཱ་བ། ད་ལྟ་
བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ཁག་ཏུ་འཁོད་པའི་གོ་དན་གྱི་མཚན་གྱི་བསྒྱུར་ལུགས་དང་མཚན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ལ་དཔྱད་པ།
གོ་དན་ཞེས་པའི་མཚན་གྱི་བསྒྱུར་སྟངས་ཀྱི་ཆ་ནས། བོད་ཡིག་གི་ཡིག་ཆར་མཚོན་ན་དང་ཐོག་གི་མ་གཞིའི་ཡི་གེ་སོག་ཡིག་ལས་བསྒྱུར་ཚུལ་དང་། དེ་ནས་སོག་ཡིག་
བོད་ཀྱི་རྔའི་རིག་གནས་དང་དེའི་སྐོར་གྱི་བསམ་གཞིག
རྩོམ་འདིར་བོད་ཀྱི་རྔའི་སྐོར་ལ་བན་བོན་དམངས་ཁྲོད་ནས་ཇི་ལྟར་སྤྱོད་ཚུལ་དང་དེའི་རིགས་དབྱེ། བྱེད་ནུས་སོགས་ཞིབ་ཏུ་པ་གླེང་ཡོད་པ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་རྔའི་རིག་གནས་དེ་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གར་དང་ནང་སའི་རྒྱ་མི་རིགས་སོགས་ཀྱི་རྔའི་
བསྟན་བཅོས་ཚད་མ་རྣམ་འགྲེལ་གྱི་འགྱུར་བྱང་ལས་འཕྲོས་ཏེ་བསྟན་བཅོས་འདི་བོད་ལ་ཐོག་མར་དུས་ནམ་ཞིག་ཏུ་བསྒྱུར་བའི་སྐོར་གླེང་བ།
ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཚད་གཞུང་ཀུན་གྱི་ཕྱི་མོ་ཚད་མ་སྡེ་བདུན་ལ་གཙོ་བོ་ལུས་ལྟ་བུའི་བསྟན་བཅོས་གསུམ་དང་འཕྲོས་པ་ཡན་ལག་ལྟ་བུའི་བསྟན་བཅོས་བཞི་
གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་ཆད་ཁུངས་ལྷ་ཀླུ་གཉན་གསུམ་ལ་གཏུགས་པའི་མཚོན་དོན་དང་སྦྲེལ་ནས་ཆོ་ག་ལས་གེ་སར་ལྷ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ངོ་བོར་འགྱུར་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་ཆད་ཁུངས་ལྷ་ཀླུ་གཉན་གསུམ་ལ་གཏུགས་པ་
སྒྲུང་གཏམ་གྱི་རྩོམ་མགོ་འཛིན་ལུགས་གླེང་བ།①
དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་བློས་སློང་བརྒྱུད་ནས་བརྩམས་ཆོས་གསར་བ་ཞིག་གི་བརྗོད་བྱ་དང་མི་སྣ་གཏན་འབེབས་བྱས་རྗེས། ཐོག་མར་ཁུངས་སྣེ་གཏན་ལ་ཕབ་སྟེ་སྒྲུང་སྒོ་འཚོལ་བ་དང་། དེ་ནས་སྤྲོས་བརྗོད་བྱེད་སྟངས་གཏན་ལ་ཕབ་སྟེ་སྒྲུང་སྒོ་
བོད་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ཁང་དུ་ཉར་བའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་དེང་རབས་གྲངས་འཛིན་ཅན་དུ་ལེགས་སྒྲིག་བྱེད་གནས་སྐོར་ཅུང་གླེང་བ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་གཙོ་བོ་བོད་ལྗོངས་ཡིག་ཚགས་ཁང་དུ་ཉར་ཚགས་བྱས་ཡོད་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ཀྱི་ལེགས་སྒྲིག་གི་སྐོར་བརྗོད་ཡོད་ལ། དེ་ཡང་གཙོ་བོ་
དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་དུས་སྐབས་སུ་བོད་ལ་སྒྲུང་གཏམ་བྱུང་ཚུལ་དང་དེ་ལས་ཐོན་པའི་ཉམས་མྱོང་བཤད་པ།
དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་དུས་སྐབས་སུ་བོད་ལ་སྔ་ན་མེད་པའི་གནའ་རབས་སྒྲུང་གཏམ་ཁྱད་དུ་འཕགས་པ་མང་དུ་ཐོན་ཏེ། སྐབས་དེའི་བོད་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རིག་གནས་འཚོ་བ་
《ཐར་ལམ་གསལ་བྱེད་》གཞིར་བཟུང་ནས་འབྲས་རྟགས་ཡང་དག་གི་བསྒྲུབ་བྱའི་ཆོས་ངོས་འཛིན་ཚུལ་ལ་དཔྱད་པ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་རྒྱལ་ཚབ་རྗེ་དང་མཁས་གྲུབ་རྗེ་རྣམ་གཉིས་ཀྱི་བསྒྲུབ་བྱའི་ཆོས་ངོས་འཛིན་ཚུལ་ལ་བསྡུར་བ་བྱས་པ་བརྒྱུད། ཁོང་རྣམ་གཉིས་ཀྱི་རྩོད་གཞིའི་འབྱུང་
དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་པའི་སྟོད་ཀྱི་ཕྱི་རྒྱལ་པའི་བོད་ཡིག་ཡིག་ཚང་ངོ་སྤྲོད་མདོར་བསྡུས།
ཡིག་ཚང་དེ་དག་གི་ཁྲོད་དུ་གངས་ཅན་ལྗོངས་ཀྱི་བན་བོན་གྱི་མཁས་དབང་རིམ་བྱོན་རྣམས་ཀྱིས་མཛད་པའི་ཡིག་ཚང་དང་ཏུན་ཧོང་བོད་ཡིག་ཡིག་ཚང་སོགས་
བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ལས་“ཅན་དགུ་”ཞེས་པ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སུ་མཚོན་དོན་གང་ཡིན་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ།
བོད་ཀྱི་བརྡ་རྙིང་“ཅན་དགུ་” ཞེས་པ་ཡང་སྙིང་གང་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་དགོས་ཚུལ་གླེང་ཡོད་པ་དང་། དེ་རྗེས་ལུང་རིགས་གཉིས་ཀྱིས་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་
བོད་དུ་ཚད་མ་རིག་པ་དར་བའི་དུས་རིམ་དབྱེ་སྟངས་ལ་དཔྱད་པ།①
དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་བོད་བརྒྱུད་ཚད་མ་རིག་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཕེལ་རིམ་སྟེ། ནང་འདྲེན་གྱི་དུས་རིམ་དང་། རང་ས་ཅན་དུ་གྱུར་བའི་དུས་རིམ། རིགས་པས་དཔྱད་པའི་དུས་རིམ་བཅས་དུས་རིམ་ཆེན་པོ་གསུམ་དུ་བཀར་ནས་བྲིས་ཡོད་ལ།
བྱིས་པའི་རྣ་རྩའི་བརྟག་བཅོས་སྐོར་ལ་དཔྱད་པ།
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་བོད་ལུགས་སྨན་པའི་རྒྱུད་འཛིན་པ་ཚོས་བོད་རང་གི་གསོ་བ་རིག་པའི་ལག་ལེན་དམར་ཁྲིད་དང་མན་ངག་ཡོན་ཏན་རྒྱུད་ལས་བསྟན་པའི་ནད་རིགས་སོ་སོའི་རྒྱུ་རྐྱེན་དང་དབྱེ་བ། རྟགས། བཅོས་ཐབས་སོགས་ཞིབ་ཅིང་རྒྱས་པར་
དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་གཉོམ་ཞན་རང་བཞིན་དང་རྒྱུན་བསྲིང་འཚོ་ཚིས་ལ་དམིགས་པའི་རང་རྒྱལ་བོད་ཁུལ་གྱི་དབུལ་སྐྱོར་གསར་སྤེལ་གྱི་ཡུན་ཕན་རང་བཞིན་གྱི་བསམ་གཞིག
རང་རྒྱལ་གྱིས་དུས་རབས་20པའི་ལོ་རབས་80པར་འགོ་བརྩམས་པའི་གཞི་ཁྱོན་
གེ་སར་སྐུ་ན་ཕྲ་དུས་ཁྲི་ཀར་བཞུགས་མྱོང་མིན་སྐོར་གླེང་བ།
བོད་གངས་ཅན་གྱི་དཔའ་བོའི་ལོ་རྒྱུས་བརྗོད་པའི་སྙན་རྩོམ་རིང་མོ་གླིང་རྗེ་གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་སྒྲུང་ནི་འཛམ་གླིང་སྟེང་ཆེས་རིང་བའི་སྒྲུང་རྩོམ་ཡིན་ཞིང་། རང་རྒྱལ་གྱི་རིག་གནས་བང་མཛོད་ཆེན་པོའི་ནང་ནས་འོད་ཟེར་རྣམ་པར་འཕྲོ་པའི་རིན་
རྒྱ་ཡིག་གི་ཏུན་ཧོང་གཏེར་ཡིག་《གཏན་ཚིགས་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ལྟར་སྣང་སོ་གསུམ་མ་》ཡི་བོད་འགྱུར་དང་ཕྲན་དཔྱད།
དཔྱད་རྩོམ་འདིར་རྒྱ་ཡིག་གི་གཏན་ཚིགས་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་ལྟར་སྣང་སོ་གསུམ་མ་འདི་ནི་ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་ཚགས་p.3024ཡིན་ཞིང་། འདི་ཉིད་བོད་འགྱུར་
བོད་ཀྱི་གནམ་རིག་སྐར་རྩིས་ལས་དུས་བརྟག་གནམ་དཔྱད་ཀྱི་བྱུང་འཕེལ་སྐོར་ཆེ་ལོང་ཙམ་གླེང་བ།①
རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་བོད་ཀྱི་གནའ་རབས་དུས་བརྟག་གནམ་དཔྱད་བྱ་ཚུལ་དེ་རྒྱུན་འཛིན་དང་འཕེལ་རྒྱས་གཏོང་རྒྱུར་དམིགས་ནས་དེའི་འཕེལ་རིམ་ལ་ཅུང་ཙམ་
《མཆིམས་པའི་ལོ་རྒྱུས་》ཞེས་པའི་དཔེ་རྙིང་ལ་དཔྱད་པ།
དཔེ་རྙིང་འདི་ནི་ལོ་ངོ་བདུན་བརྒྱ་ལྷག་ཙམ་གོང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཤུལ་བཞག་ཡིན་ཞིང་། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་ལས་བརྩམས་དུས་ཅུང་སྔ་བའི་གྲས་སུ་མཆིས། ལྷག་པར་གདུང་རབས་ངོས་ནས་བརྗོད་ན། ད་ཕན་ང་ཚོས་མཇལ་རྒྱུ་ཡོད་པའི་བོད་ཀྱི་
འབྲས་ལྗོངས་རྒྱལ་པོ་གཙུག་ཕུད་རྣམ་རྒྱལ་གྱིས་གསོལ་རས་བསླངས་པ་ལས་འཕྲོས་ཏེ་དུས་རབས་19པའི་དུས་སྟོད་ཀྱི་ཆིང་རྒྱལ་རབས་དང་འབྲས་ལྗོངས་བར་གྱི་འབྲེལ་བར་དཔྱད་པ།
ཏའོ་ཀོང་སྲིད་ལོ་དང་པོ་(1821ལོ་)ལ་འབྲས་ལྗོངས་རྒྱལ་ཐོག་(འབྲས་ལྗོངས་རྒྱལ་པོ་ལ་འབྲས་ལྗོངས་ཀྱི་ཡིག་ཆའི་ནང་དུ་“རྒྱལ་པོ་”ཞེས་འབོད་པ་དང་། རྒྱ་ཡིག་གི་ནང་དུ་“ཚོ་དཔོན་”( 部长 )ཞེས་དང་། བོད་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་ནང་དུ་“རྒྱལ་པོ་”དང་“ས་སྤྱོད་པ་”ཞེས་སྐབས་དང་བསྟུན་ནས་བྲིས་འདུག)བདུན་པ་གཙུག་ཕུད་རྣམ་རྒྱལ་
བོད་ཁུལ་གནད་ཁེལ་དབུལ་སྐྱོར་སྐོར་གྱི་རིག་གཞུང་དཔྱད་གླེང་ཚོགས་འདུའི་བསྡུས་བཤད།
བོད་ཁུལ་གྱི་གནད་ཁེལ་དབུལ་སྐྱོར་སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་ལ་སྐུལ་འདེད་དང་། དབུལ་སྐྱོར་སྐོར་གྱི་བསམ་གཞིགས་བརྗེ་རེས། དབུལ་ཐར་ལེགས་འགྲུབ་ཡོང་བར་